Rubriek in Oegstgeester Kerkblad

Op 16 maart 2018 verzorgde Frits de Lange, hoogleraar Ethiek aan de Protestantse Theologische Universiteit, de jaarlijkse Vrijzinnige Lezing onder de titel: 'Opnieuw beginnen'. Zijn stelling is: 'De God van het theïsme is misschien dood, maar Jezus leeft'.

In dit nummer van Oke en in de volgende twee nummers geef ik een samenvatting, waarbij de Lange ook verwijst naar belangrijke gedachten van Dietrich Bonhoeffer, theoloog, ter dood gebracht in Duitse gevangenis (1906-1945) en Albert Schweizer, theoloog en arts in Lambaréné in Afrika (1875-1965).       Harm Bosscher 

 

Bonhoeffer zegt nee tegen religie 

Liberale theologie houdt volgens Bonhoeffer   in: neem wetenschap serieus, beschouw de wereld als mondig en zeg nee tegen religie. Voor Bonhoeffer staat 'religie' voor de manier waarop mensen het menselijk tekort hebben aangezuiverd met de constructie van een tegenwereld, hierboven of in hun innerlijk. Religie als metafysische escape, waarmee je je menselijke verantwoordelijkheid ontloopt. 'God' wordt daarbij een stoplap voor onbeantwoorde vragen. 

Bonhoeffer komt in de gevangenis tot een nieuwe omschrijving van transcendentie: We hebben geen 'religieuze' verhouding tot God als een allerhoogst, almachtig, perfect wezen. Onze verhoudung tot God is een nieuw leven in de deelname aan het bestaan van Jezus. Het 'er-zijn-voor anderen' is de ervaring van transcendentie.

In een beroemde brief uit de gevangenis schrijft Bonhoeffer: Ik kom niet los van de vraag wat is het christendom of wie is Christus eigenlijk. De christelijke verkondiging en theologie is negentien eeuwen lang uitgegaan van het 'religieuze apriori' van de mens. Christendom is altijd een vorm van religie geweest. Bonhoeffer vraagt zich af: 'Hoe kan Christus Heer worden ook van de areligieuze mens? Is dat mogelijk, een areligieuze christen?' 

 

Christendom als Jezusbeweging

We kunnen vandaag niet meer in die zin 'religieus' zijn. In de 21ste eeuw moeten we dat niet meer willen, zo versta ik Bonhoeffer, zegt De Lange. Christendom, of het nu vrijzinnig of orthodox is, heeft alleen recht van bestaan als Jezusbeweging. Het christelijk geloof is een historische religie die teruggaat op een feitelijk bestaande persoon, geboren in Nazareth en rond het jaar dertig in Jeruzalem aan het kruis gestorven. Het christendom werd daarna een religie, in de Bonhoefferiaanse zin van het woord. De kerk is in beginsel een Jezusbeweging. Ze kan zonder religie, maar niet zonder Jezus. Christelijk geloof is een eindeloze herhaling van wat ooit begon in en rond de mens Jezus van Nazareth. Dit is voor mij vrijzinnig christendom, zegt De Lange: 'een geloof  dat niet gebonden is aan het dogma, maar zich alleen laat binden door de geest van Jezus zelf'.